Biblioteka

Novi Pazar je ekonomski i kulturni centar Sandžaka. Nalazi se na 290km južno od Beograda, na dionici starog puta koji preko Ibarske magistrale vodi prema Podgorici i Jadranskom moru. Lociran je u zvjezdastoj dolini rijeka Jošanice, Raške, Deževske i Ljudske, na nadmorskoj visini od 496m. Okružen je visokim planinama Golijom, Rogoznom i Pešterskom visoravni. Ukupna površina opštine sa 100 naseljenih mjesta iznosi 742 km². Njegov osnivač Isa-beg Ishaković je podigao grad u neposrednoj blizini srednjovjekovnog utvrđenja Trgovište, poznatog pod imenom Ras. Prvi pisani dokument koji pominje ime Novi Pazar datira iz XV vijeka, kada je Malo vijeće Dubrovačke republike odlučilo da u njemu postavi svog konzula. To potvrđuje da je grad u to vrijeme već bio razvijen, zahvaljući svom izuzetnom geografskom položaju, jer se nalazio na raskršću važnih puteva koji su vodili od Dubrovnika prema Nišu, Sofiji, Istanbulu, Solunu, Beogradu, Pešti i Sarajevu. O Novom Pazaru su pisali brojni putopisci, a čuveni Evlija Čelebija je u XVII vijeku zabilježio da je bio jedan od najvećih gradova na Balkanu. Ime Novi Pazar ušlo je u svjetske leksikone kao sinonim za Sandžak od 1878. godine, kada je na Berlinskom kongresu kao corpus separatum čitava regija nazvana Novopazarski Sandžak.        

Početkom VII vijeka Sloveni su naselili Balkansko poluostrvo. Jedna od najgušće naseljenih teritorija bila je dolina Raške. Lociran na ravničarskom prostoru usred Novopazarskog polja, Novi Pazar je prvobitno bio zamišljen kao baza za dalje prodore Turaka na sever. Između 1459. i 1461. udareni su temelji gradu na ušću Jošanice i Raške i dali mu ime Yeni Pazar, odnosno Novi Pazar. Njegov osnivač bio je turski vojskovođa, Isa-beg Ishaković. Preko njega su prolazili važni putevi koji su povezivali Dubrovnik, Bosnu i južno primorje sa Solunom i Carigradom.             

Od samog nastanka grad je imao fizionomiju orijentalnog naselja, a zbog svoje veličine i značaja nazvan je šeherom, što je bio epitet koji je nosilo malo gradova na Balkanu. U sredini se nalazila čaršija sa dućanima zanatlija i trgovaca. Po Evliji Čelebiji bilo ih je 1100. Oko čaršije bile su mnogobrojne mahale u kojima se stanovalo, a u svakoj mahali postojala je i džamija. Najveći broj mahala u gradu ime je dobilo po graditeljima i obnoviteljima džamija. Tako se pominju: Mujezin hodžina mahala, Iskender Čelebijina mahala i druge. Po Novom Pazaru ovaj kraj je nazvan Novopazarski Sandžak, administrativno-teritorijalna jedinica, koja je do 1877. godine pripadala bosanskom pašaluku i od Berlinskog kongresa (1878.) igra važnu ulogu u politickoj istoriji Balkana. Novi Pazar je stradao u velikoj meri tokom ratnih neprilikama 1737 i 1809 godine. I pored svega, ovaj grad je imao značajnu političku i ekonomsku ulogu sve do poslednjih decenija XIX veka, kada su izgrađeni novi moravsko-vardarski putevi, zbog čega su prestali da funkcionišu stari drumovi koji su povezivali Jadran sa Istokom, putevi koji su za Novi Pazar značili život. Malo ima gradova na Balkanu kod kojih je bilo izraženo tako naglo zamiranje, kao što je to bio Novi Pazar.                     

Ekonomija i privreda            

Položaj opštine, istorijsko nasljeđe i ostali činioci uslovili su pravce razvoja Novog Pazara. Privredni razvoj opštine ima za cilj savlađivanje zaostalosti i stvaranje uslova za smanjenje nezaposlenosti. Sadašnji privredni potencijali govore o dominantnom učešću tekstilne i obućarske industrije. U društvenom sektoru najznačajnija preduzeća bila su Tekstilni kombinat „Raška“, fabrika trikotaže „Raška“, savremena konfekcija „Raška“, fabrika obiće „Ras“, IGM „Sloga“, IRMG „Ukras“, „Minel“, „Iskra metali“, „Iskra akumulatori“, pogon Prve petoletke, pogon Reznog alata, pogon Crvene zastave.       

Počev od 1990. godine dolazi do naglog razvoja privatnog preduzetništva, osniva se veliki broj privatnih preduzeća, radnji, agencija, ordinacija i drugog. Danas u Novom Pazaru ima preko 800 privatnih preduzeća i oko 3000 samostalnih radnji. Oko 300 samostalnih radnji i preduzeća bavi se proizvodnjom odjevnih predmeta, ponajviše teksasa, a stotinu proizvodnjom obuće, te tako Novi Pazar postaje najveći proizvođač džins odjeće u Srbiji i Crnoj Gori, a sve više zauzima značajno mjesto u proizvodnji kvalitetne obuće. Područje opštine Novi Pazar tradicionalno je orijentisano na poljoprivrednu proizvodnju, posebno na stočarstvo. Iako prirodni uslovi omogućavaju razvoj voćarstva i ratarstva, 80% poljoprivrednih površina opštine u funkciji je stočarstva.          

Punosistemski pastrmski ribnjak podignut na rijeci Raški jedan je od najvećih u Evropi i uglavnom izvozno orijentisan. Preko 80% prometa u trgovini ostvaruje se u privatnom sektoru. Pored 700 privatnih trgovinskih radnji u Novom Pazaru uspješno rade i dvije privatne robne kuće. Novi Pazar je organizator Međunarodnog sajma odjeće, džinsa, kože i obuće. Na prošlogodišnjem sajmu učešće je uzelo 45 proizvođača iz zemlje i inostranstva.          

U Novom Pazaru postoje značajni kapaciteti društvenih preduzeća, kao što je ugostiteljsko preduzeće „Lipa“ sa hotelima „Vrbak“, „Raj“ i „Sopoćani“ i većim brojem drugih ugostiteljskih objekata. Pored ovih objekata tu su i pivatni hoteli „Tadž“, „Kan“, „Atlas“ i preko 400 samostalnih ugostiteljskih radnji koje predstavljaju novopazarsku ugostiteljsku i turističku ponudu.        

Novopazarska i Rajčinovića banja pružaju uslove za razvoj banjskog i zdravstvenog turizma. U Novopazarskoj banji je centar za distrofiju kao jedinstvena ustanova ove vrste u Republici.           

Zimski turizam ima najbolju perspektivu na Goliji. U gradu postoji niz značajnih objekata za fizičku kulturu: Sportsko-rekreativni centar, bazen olimpijskih razmjera i hala sportova.          

Kulturna baština         

Novi Pazar ima burnu i bogatu prošlost. Posebnu vrijednost ovog multietničkog prostora sa ukrštanjem različitih kultura, gdje se susreću zapadna i istočna civilizacija čine brojni kulturno-istorijski spomenici. Arheološki nalazi govore da je ovo područje bilo naseljeno još od kamenog doba - nalaz Naprelje, preko gvozdenog doba - nalaz Smolućka pećina iz ranoantičkog doba, Novopazarski nalaz, te nalazišta ostataka kasnoantičkih i srednjovijekovnih utvrđenja Jeleč i Ras. Među najvažnije kulturno-istorijske spomenike svakako spadaju: Petrova crkva, sagrađena u X vijeku, Đurđevi stupovi, zadužbina Stefana Nemanje iz XII vijeka, manastir Sopoćani čiji je osnivač kralj Uroš I iz XIII vijeka. U unutrašnjosti manastira sačuvana je najdragocenija galerija raškog i vizanstijskog fresko-slikarstva. Gradska tvrđava sa kulom motriljom iz XV vijeka, izgrađena je po nalogu osnivača grada Isa-bega Ishakovića. Altun alem džamija iz XVI vijeka jedna je od najpoznatijih otomanskih duhovnih zdanja građena zajedno sa vjerskom školom. Izgradio ju je čuveni neimar Muslehudin Abdulgani. Velelepna zgrada sa predvorjem prekrivena je kupolama koje nisu karakteristične za ovo područje. Amiragin han iz XVII vijeka, Hamam, kupatilo iz XV vijeka, poklon je osnivača grada Isa-bega Isakovića.        

U Novom Pazaru djeluje nekoliko kulturnih institucija:                

• Narodni muzej u kojem su zastupljeni istorija, etnografija i arheologija. Arheološko odjeljenje uglavnom čine eksponati iz srednjeg vijeka nađeni na Rasu i drugim lokalitetima, mada ima i eksponata iz praistorije i rimskog perioda. Osobenost arheološkog odjeljenja čine  zbirka novca iz doba Nemanjića koja je jedinstvena u zemlji.       
• Istorijski arhiv Ras je mlada institucija formirana 1976. godine, ali je zato veoma bogata istorijskom građom. U njemu se nalaze bogati fondovi, posebno građa iz turskog preioda gdje ima dokumentacije iz 17. vijeka.      
• Gradska biblioteka, koja je najstarija kulturna institucija u gradu .....        
• Regionalno pozorište Novi Pazar       
• Dom kulture „Oslobođenje“ najznačajnija je institucija koja organizuje mnoge kulturne djelatnosti, književnu djelatnost i kulturno-zabavni život omladine.       

Stanovništvo         

Prema nezvaničnim podacima, Novi Pazar broji oko 120000 stanovnika. Prema zavaničnom popisu iz 2000. godine, Novi Pazar ima 85996 stanovnika. Etnički sastav stanovništva čine: Bošnjaci, sa 65593 stanovnika, odnosno 76,27%, Srbi - 17599 stanovnika, tj. 20,46 %, muslimani -1599 stanovnika, odnosno 1,84%, Crnogorci – 109 stanovnika, odnosno 0,1%, Albanci – 129 stanovnika ili 0,15%, Jugosloveni 136 stanovnika, odnosno 0,16% i ostali sa 830 stanovnika, odnosno 1,02%.      

Novi Pazar ima pozitivan prirodni priraštaj od 3,5 ‰.         

Prema podacima Crvenog krsta, oko 8000 stanovnika čine raseljeni sa prostora bivše SFRJ.           

Obrazovanje     

Na području Novog Pazara ima 12 osnovnih škola, 7 u gradskom, 5 na seoskom području, jedna Niža muzička škola i 6 srednjih škola, od kojih je jedna srednja vjerska škola. Osnovnu školu pohađa oko 14000 učenika, dok je srednjoškolaca oko 4500. Broj nastavnika u osnovnim školama je preko 800, a u srednjim oko 420.          

Novi Pazar je 2006. godine  postao i univerzitetski grad. Univerzitet je započeo ostvarivanje studijskih programa već od školske 2006/2007. godine, a kao jedini integrisani Univerzitet na prostoru Republike Srbije on u sebi objedinjuje sljedeće visokoškolske jedinice: Filozofski fakultet, Pravno-Ekonomski fakultet i Fakultet tehničkih nauka.           

Sport        

Novi Pazar je grad sporta. Kao u rijetko kojem gradu u Srbiji u Novom Pazaru se razvija istinska ljubav prema sportu. U našem gradu postoji dvadesetak sportskih klubova. Ipak miljenik novopazarske sportske javnosti je fudbalski klub „Novi Pazar“. Klub je osnovan davne 1928. godine. Takmiči se u drugoj ligi Srbije. Po broju gledalaca ovaj fudbalski klub je u samom vrhu fudbala u Srbiji. U posljednjih petnaestak godina značajno mjesto u novopazarskom fudbalu zauzima i fudbalski klub „Jošanica“. Novi Pazar uspješno predstavljaju i ostali sportski klubovi. Posebno mjesto zauzima rukometni klub „Novi Pazar“, te bokserski klubovi „Mladost“ i „Novi Pazar“, odbojkaški klubovi u muškoj i ženskoj konkurenciji, košarkaški klub „Novi Pazar“, koji uspješno predstavljaju Novi Pazar u ligaškim takmičenjima. Atletičari atletskog kluba „Novi Pazar“ godinama osvajaju medalje na takmičenjima u zemlji i inostranstvu. U Novom Pazaru se uspješno razvija stoni tenis i tenis. Takmičari biciklističkog kluba „Novi Pazar“ i smučarskog kluba „Golija“, godinama osvajaju značajna sportska priznanja. Novi Pazar je i grad karatea. U gradu postoji nekoliko klubova čiji takmičari osvajaju najveća svjetska odličja. Već godinama na sportskoj sceni Novog Pazara prisutan je klub aikida koji je izvjeo nekoliko generacija uspješnih takmičara.         

Prve Sandžačke igre održane su u Prijepolju 1954. godine na inicijativu udruženja studenata Zavičajni klub iz Prijepolja, gdje je učestvovalo 160 takmičara iz tri grada, da bi se taj broj vremenom uvećao na preko 3000 učesnika. Od samo četiri sportske discipline na prvim igrama takmičarski program se stalno uvećavao i dostigao broj od 20 disciplina i 13 sportskih grana za muškarce i žene. Sandžačke igre održavaju se u kontinuitetu 50 godina. Do sada je održana 41 završna manifestacija. Na igrama je učestvovalo preko 50000 takmičara iz 27 gradova Srbije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine. Novi Pazar, kao domaćin igara 1957. 1977. i 2001. godine, ostao je nenadmašan u pogledu organizacije igara, masovnosti i bogaćenju novim sportskim disciplinama. Ocjenjujući razvoj igara, kako za razvoj sporta i fizičke kulture, tako i za pravilno formiranje mlade ličnosti, opština Novi Pazar je pokrenula inicijativu da se igre obnove i organizuju u Novom Pazaru, gradu koji ima uslove i tradiciju. Time se željelo na najbolji način nastaviti tradicija, koja je obnavljanjem poprimila međunarodni karakter.   

Muzej "Ras"

Muzej "Ras" u Novom Pazaru, ove, 2008. godine navršava 37 godina rada iza sebe, bez svih onih godina kada je postojao kao mala muzejska zbirka. Još daleke 1953. godine formirana je u Novom Pazaru muzejska zbirka pod imenom Gradski muzej, kojom je upravljao Inicijativni odbor. Nakon niza godina tokom kojih se pokušavalo doći do adekvatnog prostora za Gradski muzej, došlo je i do promjene u samom imenu, pa 1957. godine dobija naziv Raški muzej u Novom Pazaru.           

Godine 1969. Raški muzej rješava pitanje smještaja. Skupština opštine Novi Pazar donosi odluku da se Muzeju ustupi zgrada u kojoj se nalazila Škola učenika u privredi, bez nadoknade. Zgrada u ulici Stevana Nemanje, br. 5, koju je Muzej dobio za svoje potrebe potiče iz XVII vijeka. Jedno vrijeme je u njoj bila ruždija (turska gimnazija), a 1959. godine je nacionalizovana od vlasnika Alije Ćorovića iz Novog Pazara. Nakon toga u njoj se nalazio Gradski odbor, zatim osnovna škola i Škola učenika u privredi. Kako zgrada namjenski nije odgovarala potrebama Muzeja, a i bila je i ruinirana, bilo je potrebno izvršiti adaptaciju. Muzejski eksponati su, međutim, odmah prenijeti u novodobijene prostorije. Godina 1971. je višestruko značajna za rad Muzeja. Na mjesto direktora dolazi Ejup Mušović, a iste godine menja se još jednom dotadašnji naziv Muzeja i dobija naziv "Zavičajni muzej" u Novom Pazaru.            

Još nekoliko interesantnih podataka u vezi sa zvaničnim počecima rada Muzeja u Novom Pazaru. U neadaptiranoj zgradi Muzeja organizovana je prva izložba "Uniforma juče - danas - sutra" u saradnji sa Vojnim muzejom iz Beograda. Izložba je bila otvorena od 20. do 30. novembra 1971. godine i zabilježila je 3500 posjetilaca. Sljedeće, 1972. godine, sniman je dio TV drame "Iz neopaljenog grma", čija je tematika vezana za I svetski rat. Iste godine počela su i arheološka istraživanja kompleksa srednjovijekovnog Rasa, kao i manastirskog kompleksa Sopoćani.            

Nakon adaptiranja zgrade i sređivanja finansijskih i pravnih problema, Muzej je počeo normalno da funkcioniše i kadrovski da jača.            

Dvadeset godina poslije formiranja muzejske zbirke, Zavičajni muzej u Novom Pazaru otvoren je za posetioce 28. novembra 1973. godine.           

Zavičajni muzej koncepcijski pripada kategoriji kompleksnih muzeja, tj. ima tri odjeljenja: Arheološko, Istorijsko i Etnografsko. U Arheološkom odjeljenju su izloženi eksponati čiji su vremenski raspon kreće od 3000. godine prije naše ere do XVII vijeka. U Istorijskom odjeljenju, putem fotografija, oružja i drugog materijala, predstavljen je preiod od 1912. do 1945. godine, dok u Etnografskom odjeljenju obilje predmeta ilustruje život ljudi iz bliže prošlosti našeg kraja. Tu su izuzetno vrijedni komadi odeće, nakita, pokućstva, zanatstva i drugog.            

U svom dugogodišnjem radu Muzej "Ras", ranije Zavičajni muzej postigao je zavidne rezultate. Pored rada iz domena osnovne djelatnosti (prikupljanja, obrade i prezentacije predmeta), Muzej je jedan od organizatora ili suorganizatora svih istraživanja na području opština Novi Pazar, Sjenica i Tutin. Pored arheoloških istraživanja brojnih lokaliteta, tu su i etnološka istraživanja područja pomenutih opština.